به کارگیری تدابیر لازم برای سلامت افراد خانواده را بهداشت خانواده می‌گویند. در هر جامعه‌ای، مادران و کودکان (به ویژه کودکان زیر ۵ سال) یک گروه دارای اولویت را تشکیل می‌دهند.

باید گفت آن‌ها نه تنها یک گروه پر جمعیت، بلکه یک گروه آسیب پذیر و در معرض خطر نیز هستند. مادر، مهم‌ترین عنصر یک خانواده است و سلامت کودک به سلامت مادر وابسته است. در ادامه "گیتی لایف" سعی دارد شما را با بیماری‌های مادران، كودكان و داروهاى دارای اولویت برای پیش‌گیری یا درمان آن‌ها آشنا ‌کند.

اولويت‌هاى دارويى برای سلامت مادران و كودكان

بهبود سلامت مادر و كودک يک اولويت جهانى است. زیرا هر سال 1/8 ميليون كودک زير 5 سال و روزانه يک هزار زن (بيشتر در كشورهاى در حال توسعه) بر اثر عوارض دوران باردارى يا زايمان از دنيا مى‌روند. بيشتر اين مرگ و ميرها ناشى از پيامدهايى است كه مى‌توانند با داروهاى ساده و مقرون به صرفه پيش‌گيرى يا درمان شوند. با اين حال، در اغلب موارد دسترسى به دارو و تسهيلات بيشتر سلامت عمومى مشكل است.

این داروها براى مادران و كودكانی است که توسط سازمان بهداشت جهانى، صندوق جمعيت ملل متحد و يونيسف براى كمک به كشورها انتخاب شده است. باید گفت داروهايى را قابل دسترس كرده كه بيشترين تاثير را در كاهش عوارض، مرگ و مير مادران، نوزادان و كودكان خواهند داشت.

داروهاى اولويت‌دار برای مادران؛

دارو‌هایی که در ادامه به آن‌ها اشاره کرده‌ایم، براى پيش‌گيرى از پيامدهاى مرگ و مير و عوارض مربوط به بهداشت بارورى و جنسى پیشنهاد ‌می‌شود.

  • عارضه خون‌ريزى پس از زايمان

خون‌ريزى مامايى علت اصلى مرگ و مير مادران در جهان است كه هر سال باعث حدود 127 هزار مرگ مادران مى‌شود. خون‌ريزى پس از زايمان شايعترين نوع خون‌ريزى مامايى است.

مطالعات نشان مى‌دهند که خون‌ريزى پس از زايمان ممكن است عامل 50 درصد از تمام مرگ و ميرهاى مادر در كشورهاى در حال توسعه باشد.

دارو‌های تجويز شده:

  • اكسى توسين: آمپول 10 واحد در 1 ميلى‌ليتر.
  • سديم كلرايد: محلول ايزوتونيک تزريقى 0/9 درصد يا محلول تركيبى سديم لاكتات تزريقى (رينگر لاكتات).
  • عارضه پرهاكلامپسى شديد و اكلامپسى

پرهاكلامپسى و اكلامپسى از جمله مشكلات عمده بهداشتى در كشورهاى در حال توسعه هستند. اكلامپسى هر سال باعث نزديک به 50 هزار مورد مرگ و مير مادرى در سراسر جهان مى‌شود.

دارو‌های تجويز شده:

  1. كلسيم گلوكونات تزريقى (درمان مسموميت با منيزيوم): 100 ميلى‌گرم در ميلى‌ليتر در يک آمپول 10 ميلى‌ليترى.
  2. سولفات منيزيم: تزريق 500 ميلى‌گرم در ميلى‌ليتر در يک آمپول 2 ميلى‌ليترى، 500 ميلى‌گرم در ميلى‌ليتر در يک آمپول 10 ميلى‌ليترى.
  • عارضه سپسيس مادر

عفونت مى‌تواند ناشى از سقط يا زايمان باشد و يكى از علل اصلى مرگ و مير است. سپسيسى كه با سقط ايمن مرتبط نيست تا 15 درصد از مرگ‌هاى مادرى را در كشورهاى درحال توسعه به خود اختصاص مى‌دهد. عمده سقط‌هاى غير ايمن در كشورهاى درحال توسعه اتفاق می‌افتند.

دارو‌های تجويز شده:

  1. آمپى سيلين: پودر تزريقى 500 ميلى‌گرم؛ يک گرم (مانند نمک سديم) داخل ويال.
  2. جنتامايسين: 10 ميلى‌گرم تزريقى؛ 40 ميلى‌گرم در ميلى‌ليتر در ويال 2 ميلى‌ليتر.
  3. مترونيدازول: 500 ميلى‌گرم تزريقى در ويال 100 ميلى‌ليتر.
  4. ميزوپروستول: قرص 200 ميكروگرم.
  • عارضه عفونت‌هاى منتقل شونده جنسى

روزانه نزديک به يک ميليون نفر به STI مبتلا مى‌شوند از جمله اين عفونت‌ها، ويروس نقص ايمنى انسان HIV است. بعد از علل مرتبط با باردارى، عفونت‌هاى منتقل شونده از راه جنسى STI علت مهم دوم در از دست‌دادن زندگى سالم در زنان هستند. از جمله نتايج عفونت‌ها؛ نشانه‌هاى حاد عفونت مزمن و پيامدهاى طولانى مدت مانند نابارورى، حاملگى خارج رحمى، سرطان سرويكس و مرگ‌هاى غيرمنتظره شيرخواران و افراد بالغ است.

بيشتر عفونت‌هاى منتقل شونده از راه جنسى STI بر پيامد باردارى تاثير مى‌گذارند و بعضى از عفونت‌ها از جفت عبور كرده و جنين و نوزادان را تحت تأثير قرار مى‌دهند. عفونت‌هاى كلاميديايى (بدون عارضۀ دستگاه تناسلى)

دارو‌های تجويز شده:

  1. آزيترومايسين: كپسول 250 و 500 ميلى‌گرم يا مايع خواركى 200 ميلى‌گرم؛ 5 ميلى‌ليتر. (برای عفونت‌هاى كلاميديايى «بدون عارضۀ دستگاه تناسلى» تجویز می‌شوند).
  2. سفيكسيم: كپسول 400 ميلى‌گرم. (برای عفونت‌هاى گنوكوكى «عفونت بدون عارضه تناسلى/ مقعدى» تجویز می‌شوند).
  3. بنزاتين بنزيل پنيسيلين: پودر تزريقى 900 ميلى‌گرم در ويال 5 ميلى‌ليتر؛ 1/44 گرم بنزيل پنى سيلين در ويال 5 ميلى‌ليتر. (برای سیفلیس تجویز می‌شود).

پیشنهاد مطالعه

دیابت بارداری؛ یکی از مشکلات شایع زنان در دوران بارداری

  • عارضه زايمان زودرس

زايمان پرهترم حدود 6 تا 7 درصد از كل زايمان‌ها است. علت اصلى مرگ و مير نوزادان هم در كشورهاى توسعه يافته و هم در كشورهاى در حال توسعه زايمان پرهترم و مسوول نزديک به 24 درصد از مرگ‌هاى نوزادى است.

دارو‌های تجويز شده:

  1. بتامتازون: تزريق 5/7 ميلى‌گرم در يک ميلى‌ليتر؛ بتامتازون سديم فسفات 3/9 ميلى‌گرم (محلول) يا بتامتازون استات 3 ميلى‌گرم (سوسپانسيون).
  2. دگزامتازون: تزريق آمپول 4 ميلى‌گرم دگزامتازون فسفات (مانند نمک دى‌سديم) در يک ميلى‌ليتر.
  3. نيفيديپين: كپسول 10 ميلى‌گرم با انتشار سريع.

اولويت‌هاى دارويى برای سلامت مادران و كودكان

داروهای اولویت‌دار برای کودکان زیر 5 سال؛

دارو‌های که در ادامه به آن‌ها اشاره کرده‌ایم براى پيش‌گيرى از پيامدهاى مرگ و میر، عوارض، درمان تسكین دهنده و بقای کودکان پیشنهاد ‌می‌شود.

  • عارضه پنومونی کودکان

پنومونی تنها علت عمده مرگ در کودکان است و سالانه حدود 1/6 میلیون کودک زیر 5 سال را می‌کشد و 18 درصد از همه مرگ و میر کودکان زیر 5 سال در جهان را نیز شامل می‌شود.

دارو‌های تجويز شده:

  1. آموکسی سیلین: قرص 250 و 500 میلی‌گرم در بسته‌های 10‌تایی.
  2. آمپی سیلین: پودر تزریقی 500 میلی‌گرم و یک گرم.
  3. سفتریاکسون: پودر تزریقی 250 میلی‌گرم و یک گرم.
  4. جنتامایسین: تزریق 20 میلی‌گرم در میلی‌لیتر.
  5. اکسیژن: گاز طبی.
  6. پروکائین بنزیل پنیسیلین: پودر تزریقی یک گرم و 3 گرم.
  • عارضه اسهال در کودکان

این بیماری علت دوم منجر به مرگ و عامل سو‌تغذیه در کودکان زیر 5 سال است که هر سال بیش از 1/3 میلیون کودک زیر 5 سال به همین علت می‌میرند.

دارو‌های تجويز شده:

  1. نمک‌های مایع درمانی خوراکی (ORS): بسته‌های 200 ،500 میلی‌لیتر و یک لیتر با طعم مناسب.
  2. روی: قرصه‌ای 20 میلی‌گرم یا دوز مشابه دارویی جامد و خوراکی.
  • عارضه مالاریا در کودکان

هر 45 ثانیه در آفریقا یک کودک به علت ابتلا به مالاریا فوت می‌کند. 247 میلیون مورد ابتلا به مالاریا و نزدیک به یک میلیون مرگ ناشی از ابتلا به مالاریا (بیشتر در میان کودکان آفریقایی) در سال 2008 اتفاق افتاده است.

دارو‌های تجويز شده:

  1. داروهای ترکیبی آرتیمیسین (ACT): قدرت و ترکیبات با توجه به دستورالعمل‌های درمانی WHO در سال 2010؛ قرص یا دوز جامد خوراکی قابل تغییر و دوز بهینه.
  2. آرتسونت: اشکال 200 تا 50 میلی‌گرم تزریقی یا رکتال.
  • عارضه سپسیس نوزادی

هر سال یک چهارم از 3/6 میلیون مرگ‌های نوزادی در جهان به علت عفونت‌های شدید اتفاق می‌افتد. در حدود 528 هزار از این مرگ‌ها تنها ناشی از سپسیس نوزادی است.

دارو‌های تجويز شده:

  1. سفتریاکسون: پودر تزریقی 250 میلی‌گرم و یک گرم.
  2. جنتامایسین: تزریقی 20 میلی‌گرم در میلی‌لیتر.
  3. پروکائین بنزیل پنیسیلین: پودر تزریقی یک گرم و 3 گرم.
  • عارضه اچ. آی وی HIV در کودکان

2/1 میلیون کودک در پایان سال 2008 مبتلا به HIV بودند که 1/8 میلیون از آن‌ها در کشورهای جنوب صحرای افریقا زندگی می‌کردند.

بیشتر عفونت‌ها ناشی از انتقال مادر به جنین هستند. بدون درمان موثر، به طور تخمینی، یک سوم از شیرخواران مبتلا به HIV در طول یک سالگی خواهند مرد و حدود نیمی از آن‌ها تا 2 سالگی از دنیا خواهند رفت.

دارو‌های تجويز شده:

  1. رژیم استاندارد برای نخستین خط‌درمان ضدویروسی: یک مهارکننده ترانس کریپتاز غیر نوکلئوزیدی معکوس همراه با 2 مهارکننده ترانس کریپتاز نوکلئوزیدی مانند:
  2. ترکیب مقادیر ثابت از المیودین + نویراپین + زیدوودین: قرص 30 میلی‌گرم + 50 میلی‌گرم+ 60 میلی‌گرم؛ 150 میلی‌گرم + 200 میلی‌گرم + 300 میلی‌گرم. برای درمان جمعیت‌های خاص آخرین دستورالعمل WHOرا مطالعه کنید.
  • عارضه کمبود ویتامین A

کمبود ویتامین A یک عامل خطر شناخته شده برای سرخک شدید است. برآوردها نشان می‌دهند 164 هزار نفر به علت سرخک در سال 2008 فوت کردند که اغلب کودکان زیر 5 سال بوده‌اند.

دارو‌ی تجويز شده:

ویتامین A: کپسول 100 هزار و 200 هزار واحدی.

بیشتر بخوانید

رفلاکس نوزادان؛ پیشگیری تا درمان

درمان تسكینی و درد در کودکان

اگر چه درمان‌های تسکینی برای دردهای شدید به طور گسترده در دسترس هستند اما استفاده از آن‌ها اغلب در کودکان محدود است.

دارو‌های تجويز شده:

  1. مورفین: گرانول 20 ،30 ،60 ،100 و 200 میلی‌گرم.
  2. تزریقی: 10 میلی‌گرم در میلی‌لیتر.
  3. مایع خوراکی: 10 میلی‌گرم در 5 میلی‌لیتر. اشکال دارویی جامد خوراکی قابل انعطاف با مقدار متغییر.
  4. پاراستامول: اشکال دارویی جامد خوراکی قابل انعطاف با مقدار متغیر.

داروهای اولویت‌دار برای کودکان

دارو‌های که در ادامه به آن‌ها اشاره کرده‌ایم براى پيش‌گيرى از پيامدهاى مرگ و میر، عوارض، درمان تسكین دهنده و بقای کودکان پیشنهاد ‌می‌شود. (نیازمند تحقیقات و پیشرفت بیشتر) هستند.

  • عارضه سل در کودکان

توليد فرآورده‌هايى كه دوزهاى زير را ارائه خواهند داد، زمانى كه روزانه 0/2 تا 0/5 قرص در کودکان با وزن 5 تا 30 كيلوگرم داده مى‌شود.

براى نمونه: مقدار تركيبى مشخص شامل ريفامپين 250 ميلى‌گرم، ايزونيازيد 150 ميلى‌گرم، پيرازيناميد 400 ميلى‌گرم و اتامبوتول 250 ميلى‌گرم.

دارو‌های تجويز شده:

  1. اتامبوتول: 20day/kg/mg (روزانه 15 تا 25 ميلى‌گرم به ازاى هر كيلوگرم وزن بدن).
  2. ریفامپین: 15day/kg/mg  (روزانه 10 تا 20 ميلى‌گرم به ازاى هر كيلوگرم وزن بدن).
  3. ایزونیازید: 10day/kg/mg (روزانه 10 تا 15 ميلى‌گرم به ازاى هر كيلوگرم وزن بدن).
  4. پیرازینامید: 35day/kg/mg (روزانه 30 تا 40 ميلى‌گرم به ازاى هر كيلوگرم وزن بدن).

برای بیماری‌های همچون HIV پروفیالکسی توبرکلوزیس و پنومونی ناشی از پنوموسیستیس کارینی، توليد فرآورده تركيبى با مقدار ثابت و قدرت مناسب. دارو‌ی تجويز شده برای آن؛ ایزونیازید: كوتريموكسازول می‌باشد.

اولويت‌هاى دارويى برای سلامت مادران و كودكان

پيش‌گيرى از پيامدهاى مرگ و میر نوزادان

دارو‌ها و مراقبت‌هایی که در ادامه به آن‌ها اشاره کرده‌ایم براى پيش‌گيرى از پيامدهاى مرگ و میر، درمان نوزادان پیشنهاد ‌می‌شود.

بیماری آپنه نوزادان

در دسترس بودن فرآورده‌هاى تجارى با كيفيت بالا در بيشتر كشورها، تعيين مسير رهايش دارو، انتشار اطلاعات مورد نياز در زمينۀ نحوه استفاده.

دارو‌ی تجويز شده:

  • کافئین سیترات: مايع 20 ميلى‌گرم در ميلى‌ليتر.

مراقبت از بندناف

در دسترس بودن فرآورده‌هاى تجارى با كيفيت بالا در بيشتر كشورها، تعيين مسير رهايش دارو، فرآورد‌ه‌هاى متنوع بهينه.

کمبود ویتامین K

تشخيص دوز بهينه و ماندگارى تزريق

دارو‌ی تجويز شده:

  • ويتامين K: به فاصله کوتاهی بعد از تولد، به صورت آمپول تزریق می‌شود

در پایان...

داروهایی که در بالا به آن‌ها اشاره شد بر اساس بار جهانی بیماری و شواهد مستند از کارآیی و ایمنی آن‌ها برای پیشگیری یا درمان علل اصلی مرگ و میر و عوارض جنسی، بارداری، مادری، نوزادی و کودکی انتخاب شده‌اند. 

همۀ داروهای ذکر شده از "فهرست الگوی سازمان جهانی بهداشت WHO؛ از داروهای ضروری، فهرست الگوی سازمان جهانی بهداشت و از داروهای ضروری برای کودکان و دستورالعمل‌های درمانی سازمان جهانی بهداشت جهانی، آورده شده‌اند. همچنین باید گفت همۀ داروهای اولویت‌دار به جز داروهایی که نیاز به تحقیق بیشتر دارند، در کشورها در دسترس قرار دارند.

منبع: مجله مامايى دوران باردارى