با وجود پیشرفت‌های چشمگیر پزشکی و آگاهی افراد، هنوز هم نوزادانی با بیماری‎های مادرزادی و نقص‌های جسمی و ذهنی متولد می‌شوند.
طبق بیانات دبیر کل سازمان ملل در سال ۱۹۹۲، بیش از پانصد میلیون معلول در جهان وجود دارند که نشان از این دارد که باید بر برنامه‌های آگاهی بخش و پیشگیرانه تولد نوزادان با مشکلات جسمی و ذهنی بیشتر تاکید شود. 

30 تیر ماه به عنوان روز عقب ماندگی ذهنی نامگذاری شده است. سرویس مادرانه "گیتی لایف" به همین بهانه در این مطلب به معرفی عقب ماندگی ذهنی و عوامل ایجاد آن پرداخته است. 

عقب‌ماندگی ذهنی و علل اصلی ایجاد آن

"کم‌توانی ذهنی" (Intellectual disability‎) یا "عقب‌ماندگی ذهنی" (Mental Retardation) اختلالی است که با عملکرد هوشی زیر حد طبیعی و اختلال در مهارت‌های انطباقی مشخص می‌گردد و منظور از مهارت‌های انطباقی انجام کارهای است که در هر سن خاص به‌طور معمول از فرد انتظار می‌رود. 

با اقدامات آموزشی و اجتماعی می‌توان یک زندگی طبیعی در خارج از بیمارستان را برای این افراد فراهم کرد که شامل مدارس ویژه، انجام کارهای خانه‌داری، صنایع دستی و حمایت از این افراد و خانواده آنان است.
بیش از دویست سال است که از شناخت عقب‌ماندگی ذهنی، در کودکان می‌گذرد، اما به راستی چه عواملی سبب عقب ماندگی ذهنی می‌شود؟!

عقب ماندگی ذهنی یک وضعیت و حالت خاص ذهنی است که در اثر ایجاد مشکل در شرایط مختلف پدید می‌آید که به سه دسته تقسیم می‌شوند:
الف: علل قبل از تولد
شامل عوامل ژنتیکی و مادرزادی
ب: عوارض هنگام تولد
شامل عارضه‌های زمان تولد
ج: علل بعد از تولد
شامل بیماری‌های مختلف، تصادفات و ضایعات گوناگون عصبی، مغزی و عوامل محیطی و فرهنگی  

یکی از علل مهم عقب ماندگی ذهنی در نوزادان، کم‌کاری تیروئید است.

کم‌کاری غده تیروئید نوزادان، شایع‌ترین اختلال مادرزادی غدد درون ریز است و پس از کمبود ید، شایع‌ترین علت قابل پیشگیری ابتلاء به عقب ماندگی ذهنی است.

الف. عوامل مؤثر در عقب ماندگی ذهنی قبل از تولد

1. عوامل ناشناخته

اختلالات زیادی که علل اصلی آنها شناخته شده نیست ولی با عقب ماندگی همراهند، عبارتند از: عفونت‌ها، مسمومیت‌ها، عوامل مکانیکی مانند ضربه، عوامل کروموزومی ناشناخته،‌ اشعه ایکس و…

2. اتفاقات دوران بارداری

شکی نیست که رشد جنین از بدو تشکیل تحت تاثیر شرایط بدنی و روانی مادر قرار می گیرد. باید گفته دکتر "آرنولد گزل" را پذیرفت که می‌گوید: "اهمیت حوادث دوران نسبتا کوتاه بارداری از حوادث دوران زندگی کمتر نیست"
دکتر گزل به آثار عوامل ارث در رشد و تکامل هوش و شخصیت تاکید زیادی می‌کند و عقیده دارد که کودکان همانطوری هستند که بدنیا آمده‌اند. هر کودک با کودکان دیگر فرق دارد و لو اینکه در محیط یکنواخت زندگی کرده باشد، وی به هیج وجه اثر عوامل محیطی را انکار نمی‌کند.

بیشتر بدانید

علائم روانی استرس در بارداری و تاثیر آن بر جنسیت جنین

عواملی که در دوران بارداری بر روی جنین اثر دارد؛

در مرحله زندگی داخل رحمی به علت رشد فوق العاده جنین، سه چهار ماهه اول دوران بارداری اهمیت بسزایی دارد و اکثر اختلالات بدنی و نقایص عضوی در همین دوران از زندگی جنین بوجود آمده و به رشد خود ادامه می‌دهند. عواملی که در دوران بارداری بر روی جنین اثر دارد عبارتند از:

۱. بیماری‌های مادر
بیماری‌هایی مانند سفلیس، ‌بیماری سرخجه، توکسوپلاسنموریس و...

۲. سن مادر و حالات روانی او 
تحقیقات نشان می‌دهد که در کروموزوم زنان از سی سالگی به بعد تغییراتی پیدا می‌شود که ممکن است باعث تولد کودکان عقب‌مانده ذهنی شود.
بنابراین بهترین سن ازدواج و زایمان طبق تحقیقات انجام شده بین ۲۰ تا ۲۸ سالگی گزارش شده است و قبل از این دوران بعلت عدم رشد کافی اعضای تناسلی، احتمال زایمان‌های سخت زیاد است و بعد از این سن نیز مخاطرات آوردن کودک عقب مانده، بیشتر می‌شود.
ضمناً اثر افسردگی و ناراحتی‌های روانی مادر غیر قابل انکار است. چون اکثر بیماری‌های روانی باعث بی اشتهایی، اختلالات خواب و تغییرات بیوشیمی و هورمونی می‌شود. مسلماً این تغییرات در جنین در حال رشد بی‌تاثیر نخواهد بود.

۳. اثر اشعه ایکس
تاثیر اشعه ایکس در جنین قطعی است و اکثراً باعث اختلالاتی از قبیل عدم رشد جنین و جنین نارس، کمبود وزن،‌ عدم رشد مغز، میکروسفالی، هیدروسفالی، نارسائی‌های هوشی و بالاخره نقایص بدنی می شود.
اگر اشعه ایکس به مدت طولانی و درمان‌های اولیه بارداری به بدن و مخصوصاً به شکم و ناحیه لگن مادر تابیده شود، خطر آن به مراتب بیشتر است. اثر اشعه ایکس در اواخر دوران بارداری یا نزدیک زایمان با روش‌های صحیح آن، به مدت خیلی کوتاه _یک یا دوبار_ بدون خطر گزارش شده است .

۴. اعتیاد به الکل
اعتیاد مادر به مشروبات الکلی، موجب مسمومیت و به این ترتیب سبب نقص عقلی، ضعف عمومی و ناهنجاری‌های حسی و حرکتی می‌شود.
مطالعات نشان داده که مستی در زمان لقاح، بعلت آلوده بودن اسپرم یا اوول ممکن است باعث ناهنجاری جسمانی و عقلانی شود. امروزه به الکلیسم مادر اهمیت بیشتری می دهند، زیرا الکل خون مادر در بدن جنین جریان یافته و باعث اختلالات بیوشیمیایی می‌شود.

۵. دخانیات
تحقیقات نشان داده است که نیکوتین ماده‌ای سمی که بر روی ارگانیزم مادر و در نتیجه جنین اثر نامطلوب دارد. حرکات قلب جنین پس از کشیدن سیگار توسط مادر به علت کم شدن اکسیژن خون جنین شدت یافته و باعث فشار روی قلب می‌شود.
اگر کشیدن سیگار مرتباً تکرار شود، باعث بزرگی قلب جنین و اختلال در اعصاب تنظیم‌کننده جریان قلب می‌شود. این نکته مسلم است که غالباً زنان سیگاری تقریباً همیشه بچه های خود را زودتر از موعد بدنیا می‌آورند و عقب‌ماندگی در کودکانی که زودتر از موعد به دنیا می‌آیند بیشتر است و هر چه کودک نارس‌تر باشد، نارسایی هوشی شدیدتر خواهد شد. 


مصرف دخانیات در دوران بارداری باعث کم شدن وزن نوزاد و حتی سقط جنین می‌شود. حتی مادرانی که بعد از تولد کودکشان سیگار می‌کشند، استنشاق دود سیگار، استعداد ابتلا به سینه پهلو، برونشیت و آسم را در کودکانشان بیشتر می‌کند.

۶. داروهای شیمیایی
مصرف هر داروی بی‌جا بخصوص در زمان بارداری و مخصوصاً در سه چهار ماهه اول بارداری، خالی از خطر نیست به خصوص اگر این داروها در مدت زمان طولانی و به مقدار زیاد مصرف شود.
داروهای خواب آور و مسکن به مقدار زیاد بعلت ایجاد وقفه تنفسی و اختلال در جریان خون جنین و اختلالات عضوی شدید ایجاد می‌کنند و اکثر کودکان ناقص‌الخلقه به دنیا می‌آیند.
استعمال داروهای آرام بخش و ضد افسردگی و ضد صرع به مقدار زیاد و طولانی مدت خطرناک گزارش شده که البته همانقدر که به این خطرات اشاره شده به قطع ناگهانی و یا بدون مشورت پزشک اینگونه داروها به علت بوجود آمدن عوارض بعد نیز تاکید بسیار شده است. در کل مصرف دارو و یا عدم مصرف آن در زمان حاملگی حتما” با نظر پزشک متخصص باید صورت گیرد.

7. عامل Rh
به غیر از گروه‌های خونی AB ، B ،A و O گروه‌های خونی دیگری وجود دارند. یکی از گروه‌های خونی وجود عامل Rh یا عدم آن است.
از سالیان دراز متوجه شده بودند که گاهی اوقات نوزاد بعضی از مادران در زایمان‌های دوم و سوم دچار ناراحتی یرقان شده و به علت همولیز گلبولهای قرمز خون و کم خونی شدید، فوت می‌کنند.
انتقال عامل ارهاش(Rh) یا عدم انتقال آن یک مسئله ارثی است و تجربه ثابت کرده است که اگر پدر ارهاش مثبت و مادر ارهاش منفی داشته باشد، در بارداری اول تعدادی از عامل Rh جنین که از پدرش گرفته داخل خون مادر می‌شود و در خون مادر ماده ضد ارهاش را بعنوان آنتی کور می‌سازد و همین آنتی کور در زایمان‌های بعدی باعث خراب شدن خون جنین شده و بیماری‌هایی بوجود می‌آورد.

ب. عوامل مؤثر در عقب ماندگی ذهنی هنگام تولد

بسیاری از اختلالات حسی و حرکتی و هوشی کودکان حاصل شرایط نامطلوب زایمان و یا بر اثر اشتباهات پزشکی به هنگام تولد می‌باشد. اگرچه امروزه زایمان‌ طبیعی و یا بدون ضایعات و صدمات بیشتر صورت می‌گیرد، اما تعدادی از زایمان‌ها به صورت خطرناک انجام شده و در مواردی ضایعات و صدمات شدیدی به همراه دارد.

ضایعات مغزی از متداول‌ترین ضایعات زمان زایمان است و مهم‌ترین علل عقب ماندگی ذهنی محسوب می‌شود. بیهوشی طولانی، خونریزی شدید داخلی، دشواری استنشاق، استفاده از وسایل جراحی، مشکلات تنفسی نوزاد،‌ تولد زودرس و مشکلات دیگر باعث مختل ساختن سیستم مرکز عصبی، عقب ماندگی ذهنی و یا نقیصه‌ها و ضایعات دیگر می‌گردد. همچنین در زایمان‌های قبل از موعود، نارسایی رشد هوشی بیشتر دیده می‌شود، زیرا هنوز سلسله اعصاب مرکزی کودک رشد کافی ندارد و کودک به دلیل حساس بودن، امکان ابتلا به بیماری‌های عفونی را دارد.

از بیماری‌های مهم که احتمالاً بر اثر ضربه‌های زایمانی اتفاق می‌افتد، فلج مغزی است. این بیماران اکثراً مبتلا به حملات صرع هستند و اختلال تکلمی، یادگیری، بینایی و حتی حرکات غیر ارادی و تکراری بدون هدف در این کودکان شایع است.

ج. عوامل مؤثر در عقب‌ماندگی ذهنی بعد از تولد

عوامل فراوانی موجب نارسایی و عقب‌ماندگی ذهنی کودک بعد از تولد می‌گردد، ابتلا کودک به بعضی از بیماری‌ها خصوصاً در ماه‌های اول زندگی در رشد هوشی یا عقب ماندگی اهمیت فراوانی دارد. خوشبختانه اکثر بیماری‌های عفونی رایج را با استفاده از واکسیناسیون می‌توان پیشگیری کرد . از جمله عوامل مهم بعد از تولد که در بروز عقب ماندگی ذهنی موثرند، عبارتند از:

1. انواع مننژیت

این بیماری‌ها به خصوص در هفته‌ها و ماه‌های اول تولد، اثری نامطلوب بر روی کودک دارند و اگر با تب شدید همراه باشد و منجر به حالت اغماء شود، احتمال تاثیر بر رشد هوشی کودک و در نتیجه عقب ماندگی ذهنی نیز بیشتر می‌شود.
مننژیت از جمله بیماری‌هایی است که اگر در دوران خردسالی به زودی و به موقع تشخیص داده نشود و درمان نگردد، موجب اختلالات مغز و سلسله اعصاب و بروز عقب ماندگی ذهنی می‌گردد.

2. مسمومیت

در برخی از موارد مسمومیت های غذایی و دارویی در کودک و به ویژه در دوران شیر خوارگی و خرد سالی باعث ضایعاتی در سیستم عصبی و مغزی و بالنتیجه عقب ماندگی ذهنی می گردد .

3. ضربه‌های وارده بر مغز کودک

در بعضی از موارد به علت اختلالات غدد داخلی به ویژه غده‌های هیپوفیز و تیروئید نارسایی‌هایی در سوخت و ساز بدن کودک فراهم می‌شود که از جمله مانع رشد طبیعی دستگاه مغز و اعصاب کودک می‌گردد و این نقص در غدد و متابولیسم بدن تولید ناهنجاری می‌نماید که موجب اختلالات گوناگون در فعالیت ذهنی و حسی و حرکتی می‌شود.

4. سوء تغذیه

کمبود مواد غذایی موجب کمبود رشد جسمانی و روانی و در نتیجه ناتوانی جسمی و عصبی می شود که ممکن است نارسایی رشد هوشی تولید نماید. سوء تغذیه در دراز مدت اثرات قطعی بر روی بهره هوشی کودک به همراه خواهد داشت .

5. خستگی‌های جسمی  

در بسیاری از موارد فرسودگی‌های شدید موجب ضعف و مسمومیت تدریجی بدن شده و بر دستگاه مغز و اعصاب کودک اثری نامطلوب می‌گذارد و کودک را از رشد طبیعی تن و ذهن باز می‌دارد.
خستگی‌های ذهنی و روانی که به علت تعارض و کشمکش‌های شدید طولانی عاطفی، اضطراب و هیجانات منفی عارض می‌گردد، موجب فرسودگی و اختلالات و کندی ذهن می‌گردد.

بهترین زمان و راه تشخیص عقب ماندگی

سندرم داون به عنوان شایع‌ترین اختلال ژنتیکی شناخته می‌شود که با شیوع 1.5 مورد در هر 1000 زایمان به تولد نوزاد زنده می‌انجامد. درصدی از جنین‌های مبتلا به سندرم داون پیش از زایمان مادران می‌میرند. با تستی به نام کوآد مارکر (Quad marker test) می‌توان در سه ماهه دوم بارداری به احتمال وجود سندرم داون (مونگولیسم) پی برد.

زمان تشخیص سندرم داون با سن مادر ارتباط مستقیم دارد، به طوری‌که خطر تولد نوزادان مبتلا به سندرم داون در مادران تا سن 30 سالگی تقریبا ثابت بوده و حدود یک در 1000 است و از آن پس به صورت تصاعدی افزایش می‌یابد. به طوری‌که در سن 35 سالگی یک در 250 و در سن 40 سالگی یک در 75 می‌شود. 

بیش از 80 درصد تولد نوزادان با سندروم داون در مادران زیر 35 سال دیده می‌شود.

زنانی که در بارداری‌های قبلی خود دارای فرزند مبتلا به سندرم داون بوده‌اند نیز در معرض خطر بیشتری قرار دارند. تاثیر عوامل دیگری همچون سن پدر، سابقه ابتلا در اقوام درجه دو و یا سه، تشعشعات محیطی و... هنوز به طور کامل به اثبات نرسیده است.

تست "کوآد مارکر" بین هفته 14 تا 22 بارداری انجام می‌شود، ولی بهترین زمان انجام آن هفته 15 بارداری است.

احتمال وجود سندرم داون با انجام محاسبات آماری بر روی مقادیر به دست آمده از تست، سن مادر و موارد دیگر همچون وزن مادر، سابقه مصرف سیگار، دیابت، بارداری های دوقلو و... محاسبه می‌شود.
نرم افزارهای ویژه‌ای برای این منظور طراحی شده‌اند که خطر ابتلای جنین را به صورت عددی و همچنین منحنی‌های خاص نشان می‌دهند. یافته‌های سونوگرافی نیز به تعیین میزان خطر ابتلای جنین به سندرم داون، کمک می‌کنند.