سلامت زنان از اولویت‌های هر جامعه‌ای است. سلامت دارای ابعاد گوناگونی است، با این وجود بسیاری از حیطه‌های مرتبط با سلامت زنان کمتر مورد توجه قرار گرفته است و حتی شاید بتوان گفت که تاکنون مورد شناسایی واقع نشده‌اند. 

مفاهیم و ابعاد سلامت زنان در سه طبقه اصلی مشتمل بر عوامل فردی، خانوادگی و اجتماعی، جای می‌گیرند. در عوامل فردی سلامت زنان، شامل زیر طبقات حیطه‌های جسمی، روانی_عاطفی و معنوی قرار می‌گیرند.
طبقه عوامل خانوادگی سلامت زنان، شامل زیر طبقات باروری، حمایت همسر و نقش‌های زیربنایی زن و در طبقه عوامل اجتماعی سلامت زنان، زیر طبقات عوامل فرهنگی، حمایت اجتماعی_اقتصادی و مدیریت مسائل زنان جای گرفته است.

تعریف سلامت زنان

سلامت با همه جوانب آن از حقوق اولیه انسانی است به‌طوری که سیستم‌های بهداشتی در دنیا به طور روزافزون اهداف خود را از ارائه مراقبت‌های بهداشتی به سمت ایجاد جامعه سالم ارتقا می‌دهند و شاخص‌های کلی سلامت مانند بهزیستی، جایگزین شاخص‌های محدود و نارسایی مانند مرگ و میر شده است.

با توجه به اینکه، پذیرفته شده‌ترین تعریف سلامت، تعريف سازمان جهانی بهداشت است، بر اساس آن سلامت حالت رفاه و آسایش کامل روانی، جسمی و اجتماعی و نه فقط فقدان بیماری و یا نقص عضو است. 

امروزه سلامت و رفاه زنان که نیمی از جمعیت جامعه را تشکیل می‌دهند، نه تنها به عنوان یک حق انسانی شناخته شده است، بلکه تاثیر آن در سلامت خانواده و جامعه نیز اهمیت روز افزون یافته است.
به طور مثال، سرطان سینه را یکی از مهمترین بیماری‌های بدخیم در میان زنان و به خصوص در کشورهای در حال توسعه گزارش داده‌اند که پیش آگاهی بدی در مراحل پیشرفته دارد و تاثیر مهمی بر روی سلامت خانواده می گذارد.

به علاوه، زنان به دلایل مختلف آسیب‌پذیرتر از مردان هستند و افزون بر ویژگی‌های بیولوژیکی، تحت تاثیر عوامل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی نیز قرار دارند.
به عنوان مثال زنان نسبت به مردان در ارتباط با HIV از سطح بالاتری از استیگما برخوردارند. همچنین، اگرچه زنان نسبت به مردان طول عمر بیشتری دارند با این حال آنها بیماری‌های جسمی بیشتری به خصوص بیماری‌های حاد و وضعیت‌های مزمن غیرکشنده دارند و همچنین مصرف دارو در آنها بیشتر است. 

گزارشات سازمان جهانی بهداشت نيز بر این عقیده است که تفاوت‌هاي جنسیتي از بدو تولد و در سراسر جهان در حوزه سلامت مطرح بوده است. اشتغال، تبعیض جنسیتی، وظایف و نقش‌های مادری و همسری، فقر، خشونت، تحصیل و مالکیت، برخی از عواملی هستند که در جوامع و فرهنگ‌های مختلف به گونه‌های متفاوتی دیده می‌شود. 

مطالعات جنسیتی درباره تاثیر فرهنگ بر ارزش زنان می‌گویند.

ابعاد سلامت زنان

آنچه‌که در یک جامعه رویای شیرین زنانه است مثل داشتن حق اشتغال برای زنان کشورهای در حال توسعه و یا مشارکت شوهر در امور منزل برای زنان چینی، در یک جامعه دیگر یک حق مسلم و بدیهی شمرده می‌شود و به جای آن تناسب اندام و یا رضایت از شغل و درآمد بیشتر، اهمیت زيادتری داشته است، اما به طور کلی ابعاد سلامت زنان در سه طبقه عوامل فردی، خانوادگی و اجتماعی جای می‌گیرند. 

1. عوامل فردی

عوامل فردی سلامت زنان حیطه‌های جسمی، روانی_عاطفی و معنوی را در بر می‌گیرد و سلامتی زمانی امکان‌پذیر است که تعادل بین این حیطه‌ها برقرار گردد.

حیطه جسمی

در حیطه جسمی، دوره‌های فیزیولوژیک و وضعیت‌های پاتولوژیک قرار می‌گیرند. که در بیشتر مطالعات در ایران در حوزه سلامت زن به یکی از مسائل فیزیولوژیک زن یعنی یائسگی پرداخته شده است. همچنان که نتايج مطالعه‌ای نیز اذعان داشت، مطالعاتی که تاکنون روی زنان انجام شده حول محور یائسگی، باروری و قاعدگی بوده است.

به هر حال در ایران بیشتر در زمینه یکی از مسائل فیزیولوژیک زنان یعنی یائسگی به صورت کیفی مطالعاتی انجام شده است و به نظر می‌رسد هر یک از دوره‌های فیزیولوژیک زندگی زنان از جمله بلوغ، با مسائل خاصی همراه است که برای شناخت آن انجام مطالعات با رویکردهای مختلف کیفی کمک‌کننده است تا نیازهای ناشناخته زنان در دوره‌های فیزیولوژیک آنان شناخته شود. 

در زیر طبقه دیگر حیطه جسمی، مشکلات پاتولوژیک قرار گرفته است که این خود شامل تطابق با بیماری و دیگران، اجتماع و بیماری است.
بررسی‌ها نشان داده است که مطالعات کیفی در زمینه مسائل پاتولوژیک زنان در ایران به موضوعاتی همچون سرطان پستان، مشکلات جسمانی زنان دیابتی و تجربه زنان مبتلا به وتیلگو پرداخته شده است. با این وجود به نظر می‌رسد جای خالی بسیاری از مطالعات از جمله بیماری‌های پوکی استخوان، کم خونی، پرمویی و لک‌های ماندگار از بارداری که به نحوی در عملکرد و ظاهر زن تاثیرگذار است، خالی می‌باشد. 

حیطه روانی_عاطفی

در حیطه روانی_عاطفی سلامت زنان، نگرش و واکنش‌های اولیه و ثانویه آنان قرار گرفت. در این زمینه نیز مطالعات به بیماران مبتلا به سرطان سینه و یائسگی اختصاص داشته است. این در حالی است که در مطالعات انجام شده در بافت‌های (context) دیگر اختصاصاً به آن پرداخته شده بود. همچنین در مطالعه‌ای کیفی استفاده از تکنیک خود مراقبتی را در حیطه سلامت روانی مهم دانسته بود.

10روش خودمراقبتی برای کارمندان پشت میزنشین.!

به نظر می‌رسد این حیطه سلامت جایگاه ویژه‌ای در سلامت دارد به نحوی که قادر است بر روی سایر حیطه‌های سلامتی نیز تاثیر بگذارد با این وجود ضرورت دارد مطالعات کیفی با رویکردهای مختلف با این نگاه بخصوص در موقعیت‌های مختلف انجام شود. 

حیطه روانی_عاطفی اگر چه نگرش و واکنش‌های اولیه و ثانویه را در برمی‌گیرد که گویای این مسئله است که واکنش‌های عاطفی زن در موقعیت‌های مختلف، با شدت و ضعف‌های متفاوتی بروز می‌نماید که می‌تواند متاثر از نگرش‌های او باشد، اما با این حال هر اظهار نظری در حیطه روانی عاطفی با توجه به شرایط زمینه، نیازمند انجام مطالعات کیفی در حوزه‌های مختلف سلامت زنان در شرایط سلامت و یا بیماری است. 

حیطه معنوی

در حیطه معنوی، کنار آمدن و مثبت اندیشی قرار گرفت. این حیطه در یافته‌های تعدادی از مطالعات با عناوین باورهای مذهبی و سیستم حمایت معنوی به عنوان یکی از مضامین اصلی در سرطان سینه و به عنوان تنها سیستم حمایتی زن در مواجهه با انواع آزارها مطرح شده بود.

مثبت اندیشی؛ کلید موفقیت

مطالعات نشان داده‌اند که بکارگیری باورهای مذهبی در جوامع گوناگون سبب آرامش درونی افراد می‌شود. در هر حال با توجه به اهمیت باورهای مذهبی در تمامی شئون زندگی، در جامعه ما بهتر است چگونگی شکل‌گیری این باورها در حیطه‌های مختلف سلامت زنان مورد بررسی قرار گیرد. 

2. عوامل خانوادگی

در طبقه عوامل خانوادگی سلامت زنان، زیر طبقات باروری، ُعد باروری زن، حمایت همسر و نقش‌های زیربنایی قرار گرفت که شامل تجارب جنسی و بارداری بود.

تجارب جنسی

تجارب جنسی مشتمل بر، زیر طبقات ارگاسم، خشونت، اولین رابطه و آرامش پس از رابطه جنسی و سلامت جنسی می‌باشد. در رابطه با موضوعات لذت جنسی، مسائل جنسی زنان در دوران یائسگی و مسائل جنسی پس از زایمان مطالعات کیفی در ایران انجام شده است. در هر یک از این پژوهش‌ها، عدم تمایل به برقراری روابط جنسی و یا کاهش آن در زنان شرکت‌کننده عنوان شده بود.

این در حالی است که در جوامع دیگر علاوه بر موضوعاتی از این قبیل، موضوعات دیگری از قبیل خشونت جنسی توسط شریک جنسی و خشونت جنسی از سوی فامیل هم مورد توجه بوده است. در هر حال ضروری است مسائل جنسی زنان که نقش مهمی در ثبات خانواده دارند و یا آزارهای مختلف جنسی که ممکن است زنان با آن درگیر باشند و هنوز ناشناخته است از زبان خودشان مورد شناسایی قرار گیرد.  

بارداری

بارداری زیر طبقه دیگر عوامل خانوادگی است و مطالعاتی در این حوزه با عناوین "تجارب زایمان اول زنان" و "تبیین احساسات روان شناختی بیماران مبتلا به نازایی" در ایران انجام شده است.

زایمان و نازایی

زایمان یکی از مهمترین بحران‌ها در زندگی زنان است و تجربه زایمانی یکی از مهمترین تجربه‌ها در طول زندگی زنان می‌باشد که برای همیشه در ذهن مادر می‌ماند. همچنین محققين در مطالعاتی دیگر مضامین تغییرات روانی، تغییرات جسمانی، حمایت ماما، کنار آمدن و تغییر دیدگاه و رفتار را به عنوان تجارب زایمانی استخراج کردند. 

دوره نفاس پس از زایمان چیست؟!

مطالعات نشان می‌دهند همانطور که تجربه مادری برای همیشه در ذهن مادر ماندگار است، اما در مقابل، زنانی که با پدیده نازایی مواجه هستند در طول زندگی خود با مشکلات روانشناختی، مشکلات خانوادگی و مشکلات درمانی مواجه‌اند که جا دارد به هر یک از این موضوعات با انجام مطالعات کیفی توجه شود.
این در حالی است که مرور نظامند نشان داده است در کشور موضوعات مرتبط با بارداری بیشتر حول و حوش تجربه زایمان بوده است، لیکن سایر مطالعات به مواردی همچون مرحله گذر به مادری، حمایت‌های مورد نیاز در این دوران و حضور همسر هنگام مادر شدن نیز توجه داشته‌اند. 

در مطالعات مورد بررسی با وجودی که بارداری یکی از زیر طبقات باروری بود، اما مسائل زایمانی را نیز به طور تلویحی در بر می گرفت. در این راستا مطالعه‌ای برای تبیین خطر زایمان در منزل انجام شد و نتایج آن نشان داد، زنانی که زایمان در منزل را انتخاب کرده بودند خطر عوارض را پذیرفته بودند و آن را به تقدیر و سرنوشت نسبت می‌دادند، همچنین آنان اذعان می‌داشتند که خطرات تکنیکی از پیامدهای بستری در بیمارستان است که اجتناب ناپذیر هستند با این وجود موضوعات اخلاقی حتی از عوارض طبی بدنبال زایمان در بیمارستان برای آنها از اهمیت بیشتری برخوردار بوده است.

حمایت همسر

حمایت همسر یکی دیگر از زیر طبقات عوامل خانوادگی است که درک مسائل زنان و مشارکت در تنظیم خانواده را در برمی‌گیرد. در مطالعه‌ای که به تبیین دیدگاه زنان به مشارکت مردان و پیامدهای آن پرداخته بود؛ یافته‌های آن نشان داد، علی رغم تاکیدی که در پژوهش‌ها به موضوعاتی مانند تغییر نگرش مردان نسبت به وظایف همسرانشان و نیز مشارکت مردان در تنظیم خانواده شده بود، ولی در مراکز درمانی و یا بسیاری از درمانگاه‌های مربوط به مراقبت حین بارداری و یا تنظیم خانواده حتی اجازه ورود به مردان داده نمی‌شود. این در حالی است که در سایر جوامع مطالعاتی در خصوص حضور همسر در حین زایمان انجام شده بود. 

نقش‌ زیربنایی زن

نقش‌های زیربنایی زن از دیگر زیر طبقات عوامل خانوادگی بود که در دو مطالعه با عناوین، تبیین تئوریک و پویایی خانواده بطور اختصاصی به آن پرداخته شده بود. نتایج این مطالعات با یافته‌های مطالعه‌ای که زن را پایه استحکام خانواده معرفی کرده بود، همسو بو. درحالیکه سایر مطالعات به این نتایج دست یافته بودند که بیماری مادر، بر روی خانواده اثر می‌کند و یا اینکه خانواده بر سلامت زن تاثیر دارد.

البته با توجه به گستردگی نقش زن در خانواده و ابعاد مختلف آن، برای شناخت بهتر آن نیاز است مطالعات در زمینه نقش‌های دیگر زن در خانواده همچون نقش عاطفی زن در خانواده و یا نقش زن در اقتصاد و مدیریت خانواده و از این دست مطالعات بصورت کیفی انجام شود تا جایگاه زن در جامعه ایرانی شناخته شود و آنگاه با شناسایی این پتانسیل، در جهت ارتقا سلامت خود زنان، خانواده‌هایشان و جامعه بهره برد. حتی به نظر می‌رسد با توجه به گوناگونی فرهنگی در جامعه این مطالعات با رویکردهایی همچون قوم شناسی دربافت‌های مختلف انجام شود. 

3. عوامل اجتماعی

عوامل اجتماعی طبقه دیگر در رابطه با عوامل موثر بر سلامت زنان است که زیر طبقات عوامل فرهنگی، حمایت اجتماعی_اقتصادی و مدیریت مسائل زنان را در برگرفت. 

عوامل فرهنگی و اجتماعی

عوامل فرهنگی شامل تبعیض جنسی، طرد شدگی، ازدواج و طلاق، تحصیل و سبک زندگی بود. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می‌دهد که عوامل فرهنگی از مشکلات پیش روی زنان می‌باشند، بطوری که یافته‌های حاصل از پژوهش‌های کیفی در جوامع دیگر نیز نشان داد که زنان در موضوعات مشابه با مردان نسبت به آنان از سطح استیگمای بالاتری برخوردارند. حتی مطالعاتی که در خصوص آزارهای مختلف بر روی زنان انجام شده است به این نکته اشاره داشته که هنوز در این حوزه موضوعات ناشناخته‌ای وجود دارد که نیازمند پژوهش‌های کیفی جهت شناسایی و تبیین آنها است.

به علاوه، کارکنان مراکز درمانی نیز با توجه به تنوع مراجعین به آن مرکز اذعان داشتند خشونت جنسی از طریق شریک جنسی ناشناخته است که نیاز به مطالعه دارد و علل آن را ناامنی اجتماعی عنوان کردند. با این وجود در پژوهش حاضر، تنها یک مطالعه اختصاصاً به عوامل اجتماعی تاثیرگذار بر سلامت زنان پرداخته بود که موضوعات فوق از یافته‌های آن بود. بنابراین نیاز است در زمینه شناخت عوامل فرهنگی مطالعات با رویکردهای مختلف از جمله پدیدار شناسی برای درک پدیده و یا فرایندهای شکل‌گیری آن انجام شود. 

حمایت اجتماعی_اقتصادی

حمایت مالی و تعامل اجتماعی از زیر طبقات عوامل اجتماعی- اقتصادی است. مرور نظامند پژوهش حاضر نشان داد در پژوهشهای مورد بررسی مطالعه‌ای که اختصاصا به این مقوله‌ها پرداخته باشد بدست نیامد و این طبقات، از نتایج حاصل از تعدادی مطالعه بدست آمدکه از این جهت به نظر می‌رسد جای بسیاری از مطالعات کیفی، که با نگاه زنان به شناسایی و تبیین عوامل اجتماعی_اقتصادی موثر بر سلامت آنان به موضوع می‌پردازند، خالی است. 

همچنین بررسی متون نشان داد آزارهای مالی نیز از مواردی هستند که زنان، بخصوص در سنین بالاتر با آن روبرو می‌شوند و قابل ذکر است این آزارها به علت غفلت ممکن است همچنان ناشناخته بماند. بنابراین با توجه به اینکه زنان از اقشار آسیب‌پذیر جامعه هستند و ممکن است بسیاری از مشکلات آنها در جامعه از روی غفلت ناشناخته بماند؛ پس لازم است از طریق ارتباط نزدیک با آنها یعنی با انجام پژوهش‌های کیفی این ابعاد ناشناخته شناسایی گردند. 

مدیریت مسائل زنان

خدمات پیشگیرانه زیرطبقه مدیریت مسائل زنان می باشد که شامل زیر طبقات آموزش و اطلاع‌رسانی، دسترسی آسان و ارائه خدمات حمایتی است. 

این زیر طبقات نه تنها از نتایج مطالعات مرتبط در خصوص مدیریت مسائل زنان بدست آمد، بلکه حاصل نتایج تعدادی از پژوهش‌های دیگر نیز بوده است. لازم به ذکر است که مرور نظامند حاضر نشان داد مطالعه‌ای که به مسائل مدیریت خدمات رسانی زنان پرداخته بود، بیشتر منعکس‌کننده دیدگاه مسئولان نظام سلامت بود نه دیدگاه زنان .

در یکی از مطالعات مرور نظامند مشارکت‌کنندگان بیان داشتند که خدمات مشاوره‌ای در زمینه پیشگیری از بارداری به زن و شوهرش هم زمان داده نمی‌شود. این نشان می‌دهد، مسئولان نظام سلامت نیز به آموزش‌های جنسی با دیده استیگما نگاه می‌کنند.
مرور نظامند حاضر نشان داد تنها یک مطالعه کیفی در زمینه آموزش‌های جنسی در دوران بلوغ انجام شده است و یافته‌های آن نشان داد علی رغم اینکه آموزش جنسی، تابو است با این وجود دختران آموزش‌های جنسی را از گفته‌های دوستان و اینترنت، آن هم بطور غیرصحیح بدست می‌آورند.
این در حالی است که سایر مطالعات نشان داده آموزش‌های جنسی در بیماران HIV توانسته این افراد را به سطح قابل قبولی از رفتارهای مراقبتی برساند. 

خدمات حمایتی

در مورد خدمات حمایتی، مطالعه‌ای کیفی که بر روی زنان کارگر در زمینه غربالگری سرطان دهانه رحم انجام شده بودکه مشارکت کنندگان اذعان داشتند که حتی در صورت انجام غربالگری آنها از انجام فالوآپ به دلیل مسائل مختلف از جمله مسائل مالی، نداشتن وقت، همکاری نکردن کارفرمایان، طفره خواهند رفت.

ضروری‌ترین آزمایشات و تست‌های غربالگری که هر خانمی باید انجام دهد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد با وجود اینکه غربالگری‌هایی در کشور در حوزه سلامت زنان به صورت مقطعی انجام شده است، ولی به علت نداشتن فالوآپ از سوی مشارکت‌کنندگان نتایج قابل قبولی از غربالگری بدست نیامده است و این امر گواه آن است که مسئولین نظام سلامت باید مشکلات زنان را از نگاه خود آنان مورد شناسایی قرار دهند و سپس برنامه‌های خود را عملیاتی سازند. 

به هر حال در صورتی که نظام مدیریت سلامت نیازهای زنان را نشناسد برنامه‌ریزی‌هایی که در این زمینه خواهد کرد راه به جایی نخواهد برد. 

نتیجه‌گیری

در پژوهش حاضر تلاش بر این بود که با انجام مرور نظامند مطالعات کیفی مرتبط با سلامت زنان، ابعاد سلامت زنان، در ایران شناسایی گردد. 

این مطالعه به ما نشان داد در باب سلامت زنان، مطالعات کیفی اندک و نسبتا پراکنده‌ای انجام شده است. با توجه به ماهیت پژوهش‌های کیفی که اطلاعات ذی‌قیمتی به ما می‌دهند؛ مرور جامع آنان، ما را به درک جامع‌تر و عمیق‌تری نسبت به پدیده مورد بررسی می‌رساند. 

در واقع در این مطالعه علی‌رغم اینکه نشان داد مطالعات انجام شده در حوزه سلامت زنان از انسجام برخوردار نبودند، اما می‌تواند با ترسیم حیطه‌های مشخص شده در حوزه سلامت زنان به عنوان یک نقشه برای انجام مطالعات منسجم در آینده ما را یاری نماید.

نویسندگان:
نسرین رضائی؛ استادیار گروه پرستاری دانشکده پرستاری و مامایی زاهدان، دانشگاه علوم پزشکی زاهدان.
مهوش صلصالی؛ استاد دانشکده پرستاری و مامایی تهران، دانشگاه علوم پزشکی تهران.
مژگان جهانتیغ؛ استاد دانشکده پرستاری و مامایی تهران، دانشگاه علوم پزشکی تهران.